Arbeidsmarktpositie
De arbeidsmarktpositie van een persoon is een essentieel kenmerk binnen de monitoring van de arbeidsmarkt. Het definieert hoe actief iemand is op de arbeidsmarkt en vormt hiermee de ruggengraat van heel wat beleidsdoelstellingen.
Sarah Vansteenkiste
Concreet onderscheiden we drie centrale arbeidsmarktposities, die afhankelijk van de gebruikte databron enigszins kunnen verschillen in definitie:
- Werkenden: personen met betaald werk, zij het via een arbeidscontract of als zelfstandige of helper
- Werklozen: personen die niet werken, maar gekend zijn bij de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA) of publieke bemiddelingsdienst als werkloze, of die op zoek zijn naar en beschikbaar zijn voor werk
- Niet-beroepsactieven: personen die niet werkend of werkloos zijn
Werkenden
De werkzaamheidsgraad, het aandeel werkenden in de bevolking op arbeidsleeftijd, is een kernindicator van het arbeidsmarktbeleid. De Vlaamse Regering stelt het behalen van 80% werkzaamheidsgraad als topprioriteit. De federale regering heeft deze 80%-doelstelling ook op nationaal niveau. Dat impliceert een aanzienlijke inhaalbeweging ten opzichte van de Scandinavische landen, Nederland en Duitsland.
In een eerder Over.Werk-artikel (2024) concludeerden we dat de 80%-doelstelling binnen bereik blijft voor Vlaanderen, maar minder realistisch lijkt voor België. We becijferden ook welke groeipaden nodig zijn voor de gewesten om de Belgische target van 80% toch te behalen in 2030. In een complementair artikel in dezelfde Over.Werk-editie berekenden we wat deze geprojecteerde werkzaamheidsevolutie zou betekenen voor de economische afhankelijkheidsratio, de verhouding tussen de niet-werkende en de werkende bevolking.
Naast deze lineaire projecties heeft het Steunpunt Werk ook een geavanceerder model ontwikkeld om werkzaamheidsgraden te projecteren, rekening houdend met onder andere recente evoluties op het vlak van beroepsactiviteit en met de bevolkings- en werkloosheidsvooruitzichten van het Federaal Planbureau. De recentste projectieresultaten (volgens drie scenario's) zijn raadpleegbaar in het interactieve dashboard Arbeidsmarktprojecties.
Via het dashboard Vlaanderen binnen Europa kan je de werkzaamheidsgraad vergelijken met andere Belgische gewesten en alle EU-lidstaten met uitsplitsingen naar onder andere leeftijd, geslacht, onderwijsniveau, geboorteland en nationaliteit. Deze bestrijken een langere periode (voor leeftijd vanaf 1999, voor de andere indicatoren vanaf 2006). We bieden ook verfijningen aan: de werkzaamheidsgraad exclusief studenten, bij recent afgestudeerden, en in voltijdse equivalenten (VTE), beschikbaar vanaf 2005. Uiteraard verliezen we ook de grote groep loontrekkenden niet uit het oog. In de cijferreeks Jobkenmerken in Europees perspectief monitoren we het aandeel deeltijds werkenden, tijdelijke arbeid en loontrekkenden die een tijdelijke job uitoefenen omdat ze geen passend vast werk vinden (onvrijwillig tijdelijke arbeid). Daarnaast splitsen we jobs op volgens hun kwalificatieniveau en bestuderen we de prevalentie van verschillende flexibele arbeidsvormen, zoals ploegenarbeid, avond-, nacht-, zaterdag- en zondagwerk.
Een hogere werkzaamheidsgraad is niet enkel een streefdoel voor de Vlaamse Regering, ook op lokaal vlak worden heel wat initiatieven genomen. Via de cijfers van de Vlaamse Arbeidsrekening (VAR) is het mogelijk om de evolutie van de werkzaamheidsgraad op niveau van de gemeenten te monitoren, en dit volgens leeftijd, geslacht, nationaliteit en herkomst. Daarnaast behandelen we ook andere thema’s, zoals de binnenlandse werkgelegenheid, met een opsplitsing naar loontrekkenden, zelfstandigen en helpers.
Vanuit het Steunpunt Werk vinden we het belangrijk om de doelstelling van meer mensen aan het werk te flankeren vanuit een positieve, inclusieve benadering van werk. We gebruiken in onze monitoring en analyses de insteek dat kwaliteitsvol werk mensen kan emanciperen en hen een doel en identiteit geeft. Deze positieve benadering van werk wordt ondersteund door veelvuldig wetenschappelijk onderzoek.
Werklozen
Naast de werkenden behoren ook de werklozen tot de beroepsbevolking. Dit zijn personen die niet werken, maar gekend zijn bij de RVA of publieke bemiddelingsdienst als werkloze, of die op zoek zijn naar en beschikbaar zijn voor werk (definitie is afhankelijk van de gehanteerde bron). De evolutie van de werkloosheidsgraad geldt hier als de centrale indicator. In de berekening van deze graad wordt het aantal werklozen afgezet tegenover de beroepsbevolking.
In het dashboard Vlaanderen binnen Europa wordt de werkloosheidsgraad van België en de gewesten binnen een Europese context geplaatst. Hierbij wordt de International Labour Organisation (ILO)-definitie van werkloosheid gevolgd: de niet-werkenden die tijdens de afgelopen vier weken actief naar werk gezocht hebben en binnen de twee weken een nieuwe job kunnen beginnen, samen met de niet-werkenden die een job hebben gevonden die binnen de drie maanden begint. Vlaanderen heeft een van de laagste werkloosheidsgraden in Europa, maar dit betekent niet dat de Vlaamse arbeidsmarkt ook de meest performante van Europa is. Op het vlak van werkzaamheidsgraad behoren we immers slechts tot de Europese middenmoot. De lage werkloosheid in combinatie met een gemiddelde werkzaamheid duidt erop dat Vlaanderen een relatief grote groep van niet-beroepsactieven kent. Naast de werkloosheidsgraad presenteren we binnen het thema arbeidsreserve ook het aandeel werklozen in de totale bevolking. Deze indicator verschilt van de werkloosheidsgraad, die het aandeel werklozen weergeeft binnen de beroepsactieve bevolking. Daarnaast tonen we in het dashboard ook het aandeel langdurig werklozen, personen die één jaar of langer werkloos zijn, uitgesplitst naar leeftijd.
Ook de Vlaamse Arbeidsrekening neemt de werkloze bevolking onder de loep, dit tot op gemeenteniveau. Hier worden de cijfers verder opgesplitst volgens leeftijd, geslacht, nationaliteit en herkomst. De VAR-werkloosheid vertrekt vanuit een administratief concept: de niet-werkende werkzoekenden zoals geteld bij de gewestelijke arbeidsbemiddelingsinstanties, verzameld door de RVA.
Tot slot vormt de werkloze bevolking ook een essentieel onderdeel binnen onze cijferreeks Trendindicatoren. We volgen via deze monitoring elk kwartaal het trendniveau van de werkloosheidsgraad van nabij op. Hierbij wordt gebruikgemaakt van het voortschrijdend gemiddelde over de laatste vier kwartalen. Hiernaast analyseren we de evolutie van het aantal werkzoekenden zonder werk (wzw) en zoomen we in op hun gemiddelde maandelijkse uitstroom naar werk. De jaargemiddelden van de uitstroom naar werk zijn ook opgenomen binnen onze cijferreeks rond Arbeidsmarktmobiliteit en in ons dashboard Arbeidsreserve. Ook tijdelijke werkloosheid komt aan bod binnen onze cijferreeks Trendindicatoren.
Niet-beroepsactieven
Om de 80%-werkzaamheidsdoelstelling te bereiken, zal het activeren van de werkloze bevolking niet volstaan, maar is het een must om ook de niet-beroepsactieven – personen die niet werkend of werkloos zijn – (opnieuw) aansluiting te doen vinden bij de arbeidsmarkt. Vanuit het Steunpunt Werk vinden we het belangrijk om de doelstelling van meer mensen aan het werk te flankeren vanuit een positieve, inclusieve benadering van werk, waarin elk talent meetelt.
De niet-beroepsactieven zijn in de eerste plaats terug te vinden in de Vlaamse Arbeidsrekening. Je kan hier het aantal en aandeel van de niet-beroepsactieven raadplegen naar geslacht, leeftijd, nationaliteit en migratieachtergrond, tot op gemeenteniveau.
Verder brengen we de niet-beroepsactieven ook in beeld op basis van de Enquête naar de Arbeidskrachten (EAK). Met het Steunpunt Werk brengen we uitgebreide analyses over het arbeidspotentieel binnen deze groep en capteren we hun bewegingen tussen arbeidsmarktposities. Meer cijfers hierover vind je terug in ons dashboard Vlaanderen binnen Europa: Arbeidsreserve en binnen de cijferreeks Arbeidsmarktmobiliteit.
Tot slot monitoren we de niet-beroepsactieven en de arbeidsreserve ook via de administratieve gegevens van het Datawarehouse Arbeidsmarkt en Sociale Bescherming (DWH AM&SB) van de Kruispuntbank voor Sociale Zekerheid (KSZ). Meer cijfers hierover vind je terug in ons dashboard Arbeidsreserve.
Trendrapport: Kwetsbare groepen op de Vlaamse arbeidsmarkt
In ons jaarlijks trendrapport Kwetsbare groepen op de Vlaamse arbeidsmarkt, opgesteld in samenwerking met het Departement Werk, Economie, Wetenschap, Innovatie en Sociale Economie (WEWIS), analyseren we de arbeidsmarktpositie van verschillende kwetsbare groepen over een periode van tien jaar. We doen dit aan de hand van hun werkzaamheidsgraad, werkloosheidsgraad en niet-beroepsactievengraad. Daarnaast bekijken we, waar relevant, ook de arbeidsreservegroepen. De analyse omvat personen met een migratieachtergrond, (NEET-)jongeren, 55-plussers, kortgeschoolden en personen met een arbeidshandicap. Waar relevant maken we binnen elke groep ook een onderscheid naar geslacht. Vanaf de editie 2025 is er een bijkomende focus op werklozen naargelang hun uitkeringsstatus en de duur van hun werkloosheid.
Verschillende invalshoeken vragen om een andere invulling
Afhankelijk van de bron die we gebruiken, verschilt de concrete invulling van deze brede definities. Zo beschouwen administratieve bronnen de uitkeringsgerechtigde werklozen die gekend zijn bij de RVA als werklozen, terwijl bronnen gebaseerd op enquêtegegevens ook kijken naar eigenschappen die niet administratief vastgelegd worden, zoals zoekgedrag en beschikbaarheid.
Welke bron we gebruiken, hangt dan weer af van wat we willen bestuderen:
- Voor monitoring op het niveau van de gewesten in een bredere context, maken we gebruik van bronnen die gebaseerd zijn op enquêtegegevens zoals de Enquête naar de Arbeidskrachten (EAK) en de Labour Force Survey (LFS).
- Met de Vlaamse Arbeidsrekening, die gebaseerd is op administratieve data, is het dan weer mogelijk om tot op lokaal niveau (provincies, regio’s, gemeenten) de arbeidsmarktposities in kaart te brengen voor heel België.
Voor de concrete invulling per bron kan je terecht op de pagina’s van de Vlaamse Arbeidsrekening, de EAK of het DWH AM&SB.