Kwetsbare groepen
De Vlaamse arbeidsmarkt wordt gekenmerkt door een grote diversiteit. Ook op het vlak van arbeidsdeelname is er een grote verscheidenheid. Sterke profielen, zoals hoogopgeleide 25-54-jarigen, bereiken bijna volledige tewerkstelling en kennen vaak ook een sterke opleidingsparticipatie. Meer kwetsbare profielen zijn daarentegen oververtegenwoordigd in niet-beroepsactieve en werkloze posities, en in atypisch werk, en kennen een lagere opleidingsdeelname. Vanuit het Steunpunt Werk analyseren we van nabij de arbeidsmarktpositie en opleidingsdeelname van deze kwetsbare groepen. Dat is relevant vanuit de beleidsdoelstelling om meer mensen aan het werk te krijgen, met name de werkzaamheidsgraaddoelstelling van 80%, maar ook vanuit de inclusieve blik op de arbeidsmarkt die we hanteren. Door gerichte ondersteuning van kwetsbare groepen kan Vlaanderen namelijk niet alleen werkzaamheidsgroei realiseren, maar ook de sociale cohesie en inclusiviteit versterken. Een van de pijlers van de beleidsnota op vlak van werk voor de periode 2024-2029 is talent aan de slag krijgen op een inclusieve arbeidsmarkt.
Sarah Vansteenkiste
Als kwetsbare groepen beschouwen we mensen voor wie de toegang tot of het behoud van werk structureel moeilijker is. Dat gaat vaak gepaard met een of meerdere kenmerken die we kunnen afbakenen. Daarbij kijken we naar leeftijd, zowel jongeren die de arbeidsmarkt betreden als werknemers van 55 jaar en ouder, naar opleidingsniveau met bijzondere aandacht voor de kortgeschoolden of zij die geen diploma secundair onderwijs hebben behaald, naar gezondheidssituatie en arbeidsongeschiktheid, naar herkomst en migratieachtergrond, en naar de combinatie van die kenmerken, die de kwetsbaarheid vaak versterkt. Vrouwen met een migratieachtergrond, nieuwkomers en inburgeraars, langdurig werklozen, leefloongerechtigden en personen in ziekte zijn daarbij ook groepen die beleidsmatig bijzondere aandacht krijgen en die we ook in onze (toekomstige) monitoring opnemen.
We hebben aandacht voor deze verschillende kwetsbare groepen op de Vlaamse arbeidsmarkt, en helpen ze daarom ook systematisch in kaart te brengen en op te volgen doorheen de tijd. Dat doen we zowel via cijferreeksen en dashboards als via inhoudelijke analyses waarmee we de situatie van deze groepen verdiepen en beleidsrelevante inzichten aanreiken. De aandacht voor kwetsbare groepen is geen apart spoor binnen onze werking, ze is verweven met onze volledige arbeidsmarktmonitoring. Op deze pagina brengen we een aantal kwetsbare groepen samen waarrond het Steunpunt Werk actief cijfer- en analysewerk levert.
Jongeren, NEET en voortijdige verlaters van onderwijs en opleiding
De arbeidsmarktsituatie van jongeren in het algemeen kan het best afgelezen worden uit de jeugdwerkloosheidsgraad. Jongeren zijn nog steeds veel vaker werkloos dan de globale bevolking en voelen doorgaans de impact van de conjunctuur veel harder. Trends zijn veel duidelijker afgetekend bij jongeren. Verklaringen voor deze conjunctuurgevoeligheid zijn onder andere het gebrek aan werkervaring en het feit dat jongeren vaker met een tijdelijk contract of een uitzendcontract aan de slag gaan.
De arbeidsmarktkansen van jongeren worden ook nog steeds mee bepaald door het niveau van het diploma dat ze al dan niet behaald hebben. Toch zijn er nog heel wat jongeren die het secundair onderwijs zonder diploma verlaten. Daarnaast zijn er ook jongeren die zich in een NEET-situatie bevinden: ze zijn niet aan het werk, volgen geen onderwijs en geen opleiding (Not in Employment, Education or Training). Zij vormen een bijzondere aandachtsgroep. Een moeilijke start op de arbeidsmarkt heeft immers gevolgen die ver kunnen doorwegen in de verdere loopbaan. Daarom focussen we in onze monitoring ook op deze groepen, en brengen we onder meer hun omvang, evolutie en samenstelling in kaart, met bijzondere aandacht voor de factoren die een succesvolle intrede op de arbeidsmarkt bevorderen of bemoeilijken.
In het interactieve dashboard Vlaanderen binnen Europa kunnen cijfers voor Vlaanderen vergeleken worden met deze van de andere Belgische gewesten en alle EU-lidstaten, op basis van de databronnen Enquête naar Arbeidskrachten (EAK) en Labour Force Survey (LFS). Het dashboard omvat heel wat indicatoren, zoals de werkzaamheidsgraad, maar ook verschillende jobkenmerken, die verder opgedeeld kunnen worden naar leeftijd. Daarnaast vind je er ook volgende indicatoren: het aandeel NEET-jongeren (15-24 jaar, 25-29 jaar en 15-29 jaar), het aandeel voortijdige verlaters van onderwijs en opleiding (18-24 jaar) en het aandeel gekwalificeerde jongeren (20-24 jaar). De opdeling naar leeftijd komt ook in heel wat andere cijferreeksen en dashboards terug, zoals in de tool ‘Trendindicatoren’, waarin we de meest recente cijfers van de Vlaamse arbeidsmarkt bundelen en in onze Vlaamse Arbeidsrekening, waar we tot op lokaal niveau van steden en gemeenten ook cijfers brengen over jongeren op vlak van werkzaamheid, werkloosheid, niet-beroepsactiviteit en arbeidsreserve.
Belangrijke publicaties rond (NEET-)jongeren
We brengen ook inzichten rond (NEET-)jongeren samen in verschillende van onze publicaties. Een belangrijke publicatie hierbij is het 'Trendrapport kwetsbare groepen op de Vlaamse arbeidsmarkt’, dat we in samenwerking met het Departement Werk, Economie, Wetenschap, Innovatie en Sociale Economie (WEWIS) publiceren. Dit jaarlijkse rapport schetst de arbeidsmarktpositie van verschillende groepen, waaronder jongeren, aan de hand van hun werkzaamheidsgraad, werkloosheidsgraad, transities van werkloosheid naar werk en hun opleidingsdeelname. Waar relevant worden de cijfers ook meer in de diepte geanalyseerd. Bij jongeren in het algemeen ligt de focus onder andere op de impact en het herstel van de COVID-19-pandemie op de arbeidsmarktsituatie en op de jeugdwerkloosheid volgens gedetailleerd studieniveau. Het hoofdstuk over NEET belicht de NEET-ratio en de afstand van deze jongeren tot de arbeidsmarkt. Met behulp van sociodemografische kenmerken wordt de samenstelling van de jongeren en de NEET-jongeren in kaart gebracht.
De kwantitatieve insteek biedt al een interessante kijk op de heterogene groep die NEET-jongeren blijken te zijn. Dé NEET-jongere bestaat namelijk niet volgens onze conclusie. Maar ook kwalitatief onderzoek is relevant, om aanvullend te helpen achterhalen hoe jongeren in zo’n situatie terecht komen, wat oorzaken kunnen zijn van hun grotere afstand tot de arbeidsmarkt, welke drempels zij en werkgevers kunnen ervaren om deze afstand te overbruggen en hoe dit geremedieerd kan worden, enzovoort. Vanuit het Steunpunt Werk hebben we een dergelijk kwalitatief onderzoek opgezet aan de hand van 23 diepte-interviews bij de begeleiders van NEET-jongeren. Daaruit blijkt onder andere dat deze jongeren zich vaak in een erg complexe situatie bevinden met verschillende randvoorwaarden. Ze kampen o.a. met financiële problemen, een onstabiele familiale omgeving of missen een netwerk. Deze problemen, die vaak verstrengeld zijn, moeten dan eerst aangepakt worden vooraleer de arbeidsmarkt opnieuw in zicht kan komen. Omwille van deze complexe situatie ontstaat er een afstand tot de arbeidsmarkt. Tegelijkertijd creëert de arbeidsmarkt ook een afstand tot hen. We focussen in deze studie ook op het activeringsproces in al haar aspecten (de verschillende fasen en kenmerken van het proces, en het vertrouwen tussen begeleider en jongere dat nodig is). Zowel dit onderzoeksrapport als het onze bijhorende beknoptere bijdrage in Over.Werk zijn beschikbaar op onze website.
55-plussers
Ondanks een sterke groei in werkzaamheidsgraad bij 55-plussers de voorbije decennia, blijft hun kwetsbare positie op de Vlaamse arbeidsmarkt een aandachtspunt. We volgen hun arbeidsmarktpositie dan ook al lange tijd nauwgezet op: hun werkzaamheidsgraad, hun uitstroom uit werk, de stelsels waarlangs zij de arbeidsmarkt verlaten, en de mate waarin zij langer aan het werk blijven. We doen dit via verschillende dashboards:
- de dashboards Vlaanderen Binnen Europa en Vlaamse Arbeidsrekening: waar we bij verschillende indicatoren rond werkzaamheid, werkloosheid, activiteit en arbeidsreserve de mogelijkheid geven om in te zoomen op 55-plussers, zij het voor Vlaanderen in vergelijkend Europees perspectief, of zij het vanuit een lokale blik tot op het niveau van steden en gemeenten.
- het dashboard kwetsbare groepen: 50- en 55-plussers, waar we cijferreeksen aanbieden over de gemiddelde uittredeleeftijd, de werkzaamheidsgraad van 50- en 55-plussers en over het aandeel startende zelfstandigen. Daarnaast bevat het dashboard ook de sectorale verdeling van 55-plussers in loondienst.
- het dashboard Arbeidsreserve: waar we de mogelijkheid bieden om ook cijfers te raadplegen specifiek gericht op 55-plussers.
- het dashboard arbeidsmarktprojecties, waar we onze berekeningen bieden over de vervangingsvraag die we verwachten aan 55-plussers in Vlaanderen. Hiermee geven we de netto-uitstroom van 55-plussers uit de werkende bevolking weer in een bepaalde periode. De omvang van deze groep (definitieve) uitstromers uit de arbeidsmarkt is een van de cruciale elementen in de evolutie van het arbeidsaanbod. We monitoren de historische vervangingsvraag 55+ en maken ook inschattingen van de toekomstige vervangingsvraag 55+.
- de dashboards Trendindicatoren Vlaamse Arbeidsmarkt en Provinciale Trendindicatoren, waar we bij een aantal indicatoren ook de laatste trends weergeven voor de 55-plussers.
- het dashboard arbeidsmarktmobiliteit, waar we cijfers aanbieden over de uitstroom naar werk van werkzoekende 55-plussers.
De arbeidsmarktpositie van 55-plussers komt ook uitvoerig aan bod in verschillende van onze publicaties. Een belangrijke publicatie daarbij is het jaarlijkse Trendrapport ‘Kwetsbare groepen op de Vlaamse arbeidsmarkt’, dat we in samenwerking met WEWIS publiceren. Dit jaarlijkse rapport schetst de arbeidsmarktpositie van verschillende groepen, waaronder 55-plussers, aan de hand van hun werkzaamheidsgraad, werkloosheidsgraad en transities van werkloosheid naar werk. Waar relevant worden de cijfers ook meer in de diepte geanalyseerd. Bij 55-plussers ligt de focus onder andere op de evolutie van de werkzaamheidsgraad naar onderwijsniveau of leeftijdsjaar en het gebruik van uittredestatuten. Aan de hand van socio-demografische kenmerken wordt de samenstelling van de groep 55-plussers gedetailleerd in kaart gebracht.
Personen met een migratieachtergrond
Op basis van onze monitoring en veel ander studiewerk blijkt keer op keer dat ook personen met een migratieachtergrond het moeilijker hebben op de Vlaamse arbeidsmarkt. In vergelijking met personen zonder migratieachtergrond zijn zij minder vaak aan het werk, worden ze vaker met werkloosheid geconfronteerd en vinden we ze vaker terug in niet-beroepsactieve posities. We brengen meer zicht op deze groep via verschillende dashboards:
- In ons dashboard Vlaanderen Binnen Europa brengen we belangrijke cijfers op vlak van werkzaamheid, werkloosheid en activiteit naar nationaliteit en geboorteland, waarmee de Vlaamse scores vergeleken kunnen worden met deze van de andere Belgische gewesten en van alle lidstaten op basis van de bronnen EAK en LFS.
- In het dashboard Vlaamse Arbeidsrekening geven we heel wat cijferwerk weer over werkzaamheid, werkloosheid en niet-beroepsactiviteit volgens nationaliteits- en herkomstgroepen per generatie, naar bredere leeftijdsklassen en geslacht, raadpleegbaar tot op het lokale niveau van steden en gemeenten. We bieden ook cijfers aan over de binnenlandse werkgelegenheid naar nationaliteit en herkomst.
- In het dashboard Arbeidsreserve is er de mogelijkheid om ook cijfers te raadplegen specifiek volgens geboorteland: België, EU-27 en niet EU-27.
- In de dashboards Trendindicatoren Vlaamse Arbeidsmarkt en Provinciale Trendindicatoren, bieden we bij een aantal indicatoren ook de laatste trends aan voor personen met migratieachtergrond op basis van geboorteland.
- In een andere toepassing, 'Arbeidsmarktpositie (ILO)', tonen we de aantallen voor de drie socio-economische posities (werkenden, werklozen en niet-beroepsactieven) volgens de definitie van het Internationaal Arbeidsbureau (ILO). De totale bevolking kan hier ook opgedeeld worden naar geboorteland en nationaliteit.
Wie meer uitleg bij de cijfers wil, kan ook altijd terecht in onze jaarlijkse Trendrapporten waarin we samen met WEWIS rapporteren over de positie van onder andere personen met een migratieachtergrond op de Vlaamse arbeidsmarkt.
Personen in ziekte, invaliditeit of met een handicap
De groep van personen die omwille van ziekte, invaliditeit of een handicap niet of beperkt actief zijn op de arbeidsmarkt, is de voorbije jaren sterk gegroeid en vraagt toenemende beleidsaandacht. Het gaat om een diverse groep: van mensen met een tijdelijke ziekte tot mensen met een langdurige arbeidsongeschiktheid, en van mensen die helemaal niet werken tot mensen die in een aangepaste werkvorm deeltijds actief zijn. We brengen deze groep in beeld vanuit zowel een survey- als een administratief perspectief.
- In het dashboard arbeidsreserve tonen we hun omvang en profielkenmerken, en de mate waarin zij doorstromen naar werk.
- In de Vlaamse Arbeidsrekening zijn gegevens over arbeidsongeschikten beschikbaar tot op het niveau van steden en gemeenten, wat toelaat om lokale verschillen in beeld te brengen.
Die kwetsbare positie van personen in ziekte, invaliditeit of met een handicap komt ook uitvoerig aan bod in onze Trendrapporten ‘Kwetsbare groepen op de Vlaamse arbeidsmarkt’, die we in samenwerking met WEWIS publiceren. Dit jaarlijkse rapport schetst de arbeidsmarktpositie van verschillende groepen aan de hand van hun werkzaamheidsgraad, werkloosheidsgraad en transities van werkloosheid naar werk. Waar relevant worden de cijfers ook wat meer in de diepte geanalyseerd. Bij personen in ziekte, invaliditeit of met een handicap ligt de focus onder andere op de verschillen in werkzaamheidsgraad naar socio-demografische kenmerken, het aandeel dat al dan niet een uitkering of tegemoetkoming ontvangt, en de verdeling naar werkritme en beroepsstatus. Met behulp van socio-demografische kenmerken wordt de samenstelling van de personen in ziekte, invaliditeit of met een handicap in kaart gebracht.
Kortgeschoolden
Mensen met enkel een diploma lager secundair onderwijs of lager hebben het structureel moeilijker op de arbeidsmarkt: hun werkzaamheidsgraad ligt beduidend lager, hun werkloosheidsrisico hoger, en hun kans op duurzame tewerkstelling kleiner. Tegelijk vormen kortgeschoolden nog steeds een aanzienlijk deel van de bevolking op arbeidsleeftijd, en bevinden zij zich relatief vaak in andere kwetsbare posities zoals leefloon of arbeidsongeschiktheid. Het Steunpunt Werk volgt de arbeidsmarktpositie van kortgeschoolden op via verschillende dashboards, waarbij telkens opgesplitst wordt naar opleidingsniveau. Cijfers zijn beschikbaar in het dashboard arbeidsmarktpositie, in Vlaanderen binnen Europa en in de Vlaamse Arbeidsrekening, steeds met de mogelijkheid om te vergelijken naar regio, geslacht en leeftijd.
De kwetsbare positie van kortgeschoolden komt ook uitvoerig aan bod in onze Trendrapporten ‘Kwetsbare groepen op de Vlaamse arbeidsmarkt’, die we samen met WEWIS opstellen. Dit jaarlijkse rapport schetst de arbeidsmarktpositie van verschillende groepen, waaronder de kortgeschoolden, aan de hand van hun werkzaamheidsgraad, werkloosheidsgraad en transities van werkloosheid naar werk. Waar relevant worden de cijfers ook meer in de diepte geanalyseerd. Bij kortgeschoolden ligt de focus onder andere op de onderwijskloof in werkzaamheidsgraad tussen mannen en vrouwen en tussen leeftijdscategorieën en op hoe het beroepsstatuut van de werkende bevolking varieert naargelang scholingsniveau. Bovendien leggen we ook de link met personen met een migratieachtergrond om de recente stijging van het aandeel kortgeschoolden mee te verklaren. Met behulp van socio-demografische kenmerken wordt tot slot de samenstelling van de groep kortgeschoolden gedetailleerd in kaart gebracht.