Opleidingsdeelname individuen
De competenties die op de arbeidsmarkt gevraagd worden, sluiten niet altijd aan bij de aangeboden competenties. Bovendien evolueert het takenpakket van vele jobs onder invloed van o.a. digitalisering, artificiële intelligentie en de klimaattransitie. Het stelselmatig ontwikkelen, onderhouden en aanscherpen van competenties is dan ook een belangrijke sleutel om burgers voldoende aansluiting te laten vinden bij de vraagzijde van de arbeidsmarkt en de toekomstige evoluties die er plaatsvinden. Het biedt ook de nodige grondstof om werkenden vlot te doen bewegen binnen en tussen jobs. Naast een voldoende basiseducatie is ook bij- en omscholing tijdens de beroepsactieve leeftijd hierin cruciaal. Bij- en omscholing zorgen er immers voor dat kennis en vaardigheden up-to-date blijven. Vanuit het Steunpunt Werk nemen we de monitoring op van de mate waarin individuen deelnemen aan opleiding.
Sarah Vansteenkiste
Naar een opleidingsparticipatie van 60%
Zowel op Vlaams, Belgisch als Europees niveau staan levenslang leren en het creëren van een leercultuur centraal op de agenda. In Vlaanderen ligt de beleidsfocus binnen het domein Werk de komende jaren sterk op opleiden. Beleidsrapporten en adviezen zoals het VESOC-akkoord ‘Alle hens aan dek’, de langetermijnstrategie voor Vlaanderen ‘Visie 2050’, de twee gepubliceerde arbeidsmarktadviezen van de arbeidsmarktexpertengroep op vraag van minister Crevits, en het actieplan levenslang leren “Koers zetten naar een lerend Vlaanderen” van het Partnerschap Levenslang Leren zijn daar het bewijs van.
Op Europees niveau heeft de Europese Commissie in 2021 een nieuwe doelstelling vastgelegd in het kader van het Actieplan voor de Europese pijler van sociale rechten om tegen 2030 de opleidingsparticipatie van volwassenen te verhogen tot 60% (voor (niet-)formeel leren volgens de twaalfmaandenindicator). Deze doelstelling wordt gezien als een graadmeter voor een lerende samenleving, een ambitie die onderschreven wordt door onder andere het Partnerschap Levenslang Leren. Naast de 60%-target voor levenslang leren, heeft de Europese Commissie nog andere doelen gedefinieerd, zoals de beperking van het aandeel voortijdige verlaters van onderwijs en opleiding tot 9% tegen 2030. Nog op Europees niveau zijn er in 2021 zeven nieuwe doelstellingen vastgeleged in navolging van het strategisch framework 'Education and Training 2020'. Zo streeft men tegen 2025 onder andere naar 47% opleidingsdeelname gedurende het referentiejaar (bron: Eurostat).
Monitoring van opleidingsdeelname: van initiële tot voortgezette opleidingen
Binnen het Steunpunt Werk monitoren en analyseren we zowel de initiële als de voortgezette opleidingen in het kader van levenslang leren. In het licht van de steeds veranderende arbeidsmarkt en het bereiken of overschrijden van de beoogde 80% werkzaamheidsgraad is het wegwerken van de mismatch tussen vraag en aanbod cruciaal. Die mismatch wegwerken begint al op de schoolbanken: een goede initiële opleiding vergroot namelijk de kansen op de arbeidsmarkt. Daarom is het belangrijk dat jongeren niet vroeger de schoolbanken verlaten dan nodig, dat ze de benodigde competenties op zak hebben en dat het aantal NEET-jongeren, jongeren die noch een opleiding volgen noch aan het werk zijn, beperkt wordt.
In het dashboard Vlaanderen binnen Europa is het mogelijk om de aandelen voortijdige verlaters van onderwijs en opleiding, gekwalificeerde jongeren, NEET-jongeren en hooggeschoolden regionaal en Europees te vergelijken.
Maar leren stopt niet wanneer je een diploma in handen hebt. Competenties en vaardigheden dienen mee te evolueren met de maatschappelijke ontwikkelingen. Voortgezette opleidingen zorgen ervoor dat mensen weerbaar en inzetbaar blijven op de arbeidsmarkt. Een leven lang leren is eveneens belangrijk voor ieders persoonlijke ontwikkeling, sociale integratie en actief burgerschap.
Als we er onze analyses bijnemen, dan volgt de vaststelling dat nog te weinig volwassenen in Vlaanderen participeren aan levenslang leren. Hoewel Vlaanderen zich met een opleidingsdeelname over vier weken van 18,8% (Enquête naar de Arbeidskrachten, EAK) boven het EU-27-gemiddelde van 13,7% (Labour Force Survey, LFS) bevindt, loopt het nog steeds ver achter op de koplopers: toplanden zoals Zweden en Denemarken halen deelnamecijfers tussen de dertig en veertig procent (respectievelijk 38,2% en 31,0%).
De twaalfmaandenindicator wordt echter beschouwd als een meer omvattende maatstaf voor opleidingsdeelname. In 2025 bedraagt de opleidingsparticipatie over het afgelopen jaar in Vlaanderen 45,0%. Dat is aanzienlijk hoger dan de participatie op basis van de vierwekenindicator, maar nog (ver) buiten het bereik van de 60%-doelstelling die de Europese Commissie vooropstelt. Toch ligt Vlaanderen met dit cijfer opnieuw boven het Europese gemiddelde van 28,5% (2024). Omdat de Europese cijfers voor deze indicator slechts tweejaarlijks worden geactualiseerd, is voor de EU-27 momenteel nog geen recenter vergelijkingscijfer beschikbaar.
Het Steunpunt Werk monitort de deelname aan levenslang leren onder andere aan de hand van de Enquête naar de Arbeidskrachten, uitgevoerd door Statbel. Verschillende vormen van levenslang leren worden in deze vragenlijst stelselmatig opgevolgd. Zo bevraagt Statbel formele en niet-formele opleidingsdeelname zowel op korte als langere termijn, aan de hand van een vier- en twaalfmaandenindicator. Bovendien werd op aanbeveling van Eurostat de vraag naar participatie in niet-formeel leren opgesplitst in drie vragen:
1. Deelname aan cursussen, vormingen, opleidingen buiten het regulier onderwijs
2. Deelname aan workshops, congressen, studiedagen, lezingen
3. Deelname aan privélessen
Deze drieledige vraag vervangt de eerdere, meer beknopte formulering van vóór 2024: "Hebt u deelgenomen aan cursussen, seminaries, conferenties, enz. buiten het regulier onderwijs?". Deze aanpassing zorgt voor een betere aansluiting bij de Adult Education Survey (AES), maar heeft als gevolg dat de cijfers niet langer rechtstreeks vergeleken kunnen worden met die van voorgaande jaren.
In het dashboard Vlaanderen binnen Europa kan je de totale opleidingsdeelname van de bevolking en van werkenden (referentieperiode van vier weken) zowel regionaal als op Europees niveau vergelijken. In onze monitoringsrapporten kan je zowel de twaalfmaanden- als de vierwekenindicator raadplegen.
Mattheuseffecten in opleidingsdeelname
Achter de globale opleidingsdeelname gaan verscheidene ongelijkheden schuil. Via een analyse van de opleidingsdeelname naar persoonskenmerken krijgen we een beter zicht op de ongelijkheden naar geslacht, leeftijd, onderwijsniveau, ILO-statuut en geboorteland. Ook in 2021 is er nog steeds sprake van een duidelijk mattheuseffect: mensen die reeds een sterk profiel hebben (zoals hooggeschoolden) volgen het vaakst opleidingen, terwijl mensen die het meeste nood hebben aan opleiding, zoals 55-plussers of kortgeschoolden, maar bijvoorbeeld ook mensen wiens job onder druk staat door automatisering, doorgaans minder vaak opleidingen volgen. Voor meer duiding verwijzen we naar de jaarlijkse monitoringsrapporten en de Over.Werk-artikels die hierover verschenen zijn.
Opleidingsbereidheid
Een verklaring voor de matige opleidingsdeelname in Vlaanderen is te vinden in de lage opleidingsbereidheid: ongeveer de helft van de 25- tot 64-jarige Vlamingen (49,1%) volgt geen opleiding en wenst ook niet deel te nemen (AES, 2022). Ondanks de vele initiatieven en de beleidsaandacht voor het onderwerp, ontbreekt een sterke leercultuur vooralsnog. Meer dan acht op de tien (82,8%) 25- tot 64-jarigen die geen opleiding volgen en er ook geen willen volgen, geven aan dat dit komt doordat zij geen leernood ervaren (AES, 2022). Anderen worden dan weer geconfronteerd met drempels zoals tijdsdruk of het gebrek aan digitale skills en infrastructuur om aan online of blended leren deel te nemen. Meer cijfers en inzichten over drempels en drijfveren om te leren, vind je terug in onze Monitoringsrapporten.
Monitoringsrapporten Levenslang Leren
Het Steunpunt Werk is actief in heel wat projecten en schrijft mee aan adviezen en rapporten die betrekking hebben op de thematiek van levenslang leren:
- Jaarlijks publiceert het Steunpunt Werk in samenwerking met het Departement Werk en Sociale Economie het monitoringsrapport ‘Opleidingsdeelname en de opleidingsinspanningen van werkgevers in Vlaanderen’. Daarin brengen we een uitgebreide monitoring van de opleidingsdeelname en -inspanningen in Vlaanderen op basis van verschillende bronnen. Er verschenen reeds twee edities (in 2020 en 2021). In 2022 vatten we de resultaten rond opleidingsdeelname en onderwijs op basis van de EAK in een Over.Werk-artikel in plaats van een uitgebreider rapport omwille van een gebrek aan andere levenslang leren-bronnen die in 2022 een update kregen.
- Na de 'Skills Strategy'-doorlichting door de OESO in 2018-2019, werkte deze organisatie in de periode 2021-2022 aan het project ‘Strengthening Profiling and Segmentation of Adult Learners in Flanders’. Het Steunpunt Werk maakte actief deel uit van het projectteam dat opgericht werd ter ondersteuning van dit samenwerkingsproject tussen de Vlaamse Regering en de OESO. In februari 2021 startte het traject om een alternatief en gedetailleerd datagedreven segmenteringsmodel voor levenslang leren in Vlaanderen te creëren en om het beleid toe te laten gerichter te communiceren en het leergedrag van burgers beter te stimuleren. De bevolkingssegmentatie resulteerde uiteindelijk in de identificatie van negen profielen van volwassen lerenden, gebaseerd op gedeelde karakteristieken die de leerbehoeften bepalen. Voor het volledige rapport ('The Faces of Learners in Flanders: A Segmentation Approach') samen met de samenvatting van het onderzoek, en de opname en presentatie van het slotevent op 16 mei 2022, kunt u terecht op het kennisplatform van het Departement Werk en Sociale Economie. In de tweede Over.Werk-editie van 2022 vindt u ook een bijdrage over dit rapport.
- De coördinator van het Steunpunt Werk prof. dr. Sarah Vansteenkiste maakt samen met prof. dr. Ans De Vos, Wim Van der Beken, prof. dr. Ludo Struyven, prof. dr. Ive Marx en prof. dr. Stijn Baert deel uit van de arbeidsmarktexpertengroep van toenmalig Vlaams minister van Werk Hilde Crevits. In het tweede advies ”leer- en loopbaanoffensief in Vlaanderen” ligt de focus onder andere op het helpen beantwoorden van de te lage opleidingsmotivatie en -participatie.
- In het kader van het Vlaams regeerakkoord, werd in 2020 het Partnerschap Levenslang Leren opgericht. Dit partnerschap kreeg als opdracht om van Vlaanderen een lerende samenleving te maken. Het Steunpunt Werk levert input, gaande van cijfers tot inzichten, aan het Partnerschap Levenslang Leren. Het rapport ‘verzameling aan inzichten over levenslang leren: leergretigheid, lerende organisaties, aanbod, begeleiding en afstemming tussen vraag en aanbod’ had als initiële doel om de leden van de werkgroepen van het Partnerschap Levenslang Leren te informeren over verschillende topics rond levenslang leren. Ondertussen is het uitgegroeid tot een niet-exhaustieve collectie van rapporten, onderzoeken, beleidsteksten en experimenten over levenslang leren, bestemd voor zowel actoren in het levenslang leren-landschap als geïnteresseerden. Dit rapport is een samenwerking tussen Steunpunt Werk, het expertisecentrum innovatieve leerwegen van DWSE, het departement onderwijs en vorming en de verschillende leden van de werkgroepen.